Przewlekły ból i wysokie dawki leków przeciwbólowych: kiedy tabletka pomaga coraz mniej. Dlaczego warto wiedzieć, czym są COX i LOX?

Na początku wystarczy jedna tabletka rano. Po kilku tygodniach dochodzi kolejna wieczorem, później dwie, a ból i tak powraca. Z umiarkowanym lub silnym przewlekłym bólem żyje około co piąta osoba dorosła w Europie.¹

To, dlaczego tabletka pomaga coraz mniej, wiąże się z rodzajem stanu zapalnego, który toczy się w organizmie.

Ostry i przewlekły stan zapalny

Stan zapalny jest reakcją obronną organizmu. Ostry stan zapalny pojawia się szybko, na przykład po uderzeniu lub skręceniu stawu. Miejsce urazu puchnie, czerwienieje i boli. Po kilku dniach organizm naprawia uszkodzenie, a stan zapalny ustępuje.

Przewlekły stan zapalny przebiega inaczej. Tli się w tkankach przez miesiące, a nawet lata, na przykład przy chorobie zwyrodnieniowej stawów lub długotrwałych bólach pleców i stawów. Za przewlekły uznaje się ból, który utrzymuje się lub nawraca przez ponad trzy miesiące.²

W obu rodzajach stanu zapalnego działają w organizmie dwa enzymy – COX i LOX. Z tego samego surowca, który wchodzi w skład błon komórkowych, wytwarzają różne substancje prozapalne.³

COX: szybki alarm ostrego stanu zapalnego – uraz, infekcja…

Enzym COX (cyklooksygenaza) uruchamia szybki alarm: miejsce urazu puchnie, piecze, a do mózgu dociera sygnał bólu.³ Pełni jednak również funkcję ochronną – chroni błonę śluzową żołądka.⁴ COX ma więc podwójne działanie: wywołuje ból, ale jednocześnie chroni żołądek.

LOX: cichy motor przewlekłego stanu zapalnego – artroza, reumatyzm…

Enzym LOX (lipooksygenaza) działa ciszej: za pośrednictwem wytwarzanych przez siebie substancji przyciąga do tkanek białe krwinki.⁵ Kiedy przyciąga je nieustannie, stan zapalny nie ustępuje i powoli uszkadza tkanki. W ten sposób LOX uczestniczy w rozwoju chorób przewlekłych, takich jak artroza³ czy reumatoidalne zapalenie stawów.⁵

W uproszczeniu można powiedzieć, że COX odpowiada głównie za ostry ból, a LOX za utrzymywanie się stanu zapalnego.

Paradoks: dlaczego przewlekły ból (LOX) leczymy tak samo jak ostry (COX)?

Przeciwzapalne leki przeciwbólowe, takie jak ibuprofen, diklofenak czy naproksen, blokują COX. Alarm cichnie na kilka godzin, dlatego przynoszą ulgę. Nie działają jednak na LOX.³ W przypadku przewlekłego bólu człowiek przez długi czas tłumi więc szybki alarm (ból), podczas gdy motor podtrzymujący stan zapalny nadal pracuje. Dlatego ból powraca.

Blokowanie wyłącznie COX (ostrego stanu zapalnego) ma również swoją cenę:

• Wraz z bólem osłabieniu ulega również ochrona żołądka,⁴ ponieważ COX odpowiada także za tę funkcję. Dlatego istnieje ryzyko powstawania wrzodów i krwawień z żołądka.⁶

• Surowiec, którego COX nie przetworzy, może zostać przekierowany do LOX³,⁷, przez co motor przewlekłego stanu zapalnego otrzymuje jeszcze więcej paliwa.

• Przeciążony LOX może następnie przyczyniać się do uszkodzenia błony śluzowej żołądka.⁷ Żołądek może więc otrzymać podwójny cios: słabszą ochronę, a jednocześnie większe uszkodzenia.

Ryzyko to wzrasta wraz ze zwiększaniem dawki i wydłużaniem czasu stosowania leków przeciwbólowych.

Również dlatego brytyjski instytut NICE w przypadku przewlekłego bólu bez wyraźnej przyczyny zaleca, aby nie rozpoczynać leczenia paracetamolem, lekami przeciwzapalnymi ani opioidami. Zamiast nich wymienia między innymi ćwiczenia fizyczne, metody psychologiczne i akupunkturę.²

Reklama

Gdy oba szlaki są hamowane jednocześnie

Dlatego naukowcy poszukują substancji, które jednocześnie hamowałyby COX (ostry stan zapalny) i LOX (przewlekły stan zapalny).³ Wyniki są zaskakujące: hamowanie obu szlaków może być dla żołądka łagodniejsze niż hamowanie samego COX. W badaniu z udziałem 121 zdrowych ochotników po czterech tygodniach stosowania naproksenu u jednej piątej osób pojawił się wrzód żołądka lub dwunastnicy. W grupie przyjmującej badaną substancję likofelon, która hamuje oba szlaki (COX i LOX), a także w grupie placebo, wrzody nie wystąpiły u nikogo.⁸

Tarczyca bajkalska: roślina, która hamuje oba szlaki

Podczas gdy likofelon jest syntetyczną substancją opracowaną w laboratorium, naukowcy badają podobne podwójne działanie również w przypadku substancji roślinnych. Jedną z nich jest bajkalina pochodząca z tarczycy bajkalskiej, rośliny o długiej historii stosowania. Po raz pierwszy opisano ją w liczącej około 1800 lat księdze roślin leczniczych Shen Nonga, a w medycynie chińskiej jest stosowana do dziś.⁹

W badaniach eksperymentalnych połączenie ekstraktów z tarczycy bajkalskiej i akacji hamowało zarówno COX, jak i LOX.¹⁰ Naukowcy przetestowali je również u ludzi. W badaniu z udziałem 220 pacjentów z artrozą stawu kolanowego przez 12 tygodni porównywano je z naproksenem. Złagodzenie dolegliwości było podobne w obu grupach. Jednak w grupie przyjmującej kombinację roślinną występowało mniej dolegliwości żołądkowych oraz obrzęków spowodowanych zatrzymywaniem wody w organizmie.¹¹

Jak rozsądnie zmniejszać dawkę

• Zsumuj wszystkie przyjmowane leki. Paracetamol znajduje się również w lekach na przeziębienie i grypę, w tym w gorących napojach dostępnych w aptece.¹²

• Dodaj aktywność fizyczną. Wytyczne NICE wymieniają ją na pierwszym miejscu w przypadku przewlekłego bólu bez wyraźnej przyczyny.²

• Daj naturalnym substancjom czas. We wspomnianym badaniu wyniki oceniano po 12 tygodniach.¹¹

• Nie zmieniaj samodzielnie dawkowania leków na receptę. Zmniejszaj dawkę po konsultacji z lekarzem.

Reklama

Podsumowanie – Czy można żyć z mniejszą liczbą tabletek?

W przypadku przewlekłego bólu nie wystarczy długotrwałe tłumienie samego alarmu, ponieważ stan zapalny jest podtrzymywany również przez drugi szlak. Wyniki badań nad bajkaliną pochodzącą z tarczycy bajkalskiej w połączeniu z akacją sugerują, że również natura oferuje możliwość jednoczesnego hamowania obu szlaków. W połączeniu z aktywnością fizyczną i rozsądnym stosowaniem leków może to dla wielu osób stanowić drogę do zmniejszenia dawek i poranków, w których tabletka nie jest pierwszą rzeczą, o której myślą.